De laatste jaren werken wetenschappers hard aan de ontwikkeling van nieuwe medicijnen. “Maar die zullen niet op korte termijn beschikbaar komen. Het ontwikkelingstraject duurt ook langer dan bij andere geneesmiddelen, omdat tbc langdurig behandeld moet worden. De standaardbehandeling duurt zes maanden en daarna moet de patiënt nog twee jaar worden gevolgd om te zien of hij écht genezen is.”
Op dit moment zit een aantal medicijnen in de pijplijn. “Die worden nu getest. We hebben goede hoop dat in de komende vijf jaar nieuwe middelen aan het arsenaal worden toegevoegd. Maar ook tegen déze medicijnen zullen patiënten weer resistentie kunnen ontwikkelen, door ze niet goed in te nemen of te kortdurend. Daarom is het zo belangrijk dat er regelmatig contact is met de patiënt om de inname te bespreken.”

Mogelijk een vaccin

Ook wordt gestreefd naar een vaccin voor volwassenen. “Er bestaat al langer een vaccin dat jonge kinderen beschermt tegen ernstige tbc. Maar het beschermt volwassenen niet tegen long-tbc, terwijl dat het grootste probleem is en zorgt voor de verspreiding van de ziekte.”
Momenteel verkeren drie vaccins in een vroege fase van onderzoek. “De proefdierfase is voltooid: het vaccin biedt bescherming bij dieren. Het wordt nu getest bij kleine groepen vrijwilligers op veiligheid. Daarna is grootschalig onderzoek nodig om de effectiviteit te meten. We mogen in onze handen wrijven als uiteindelijk één van de drie vaccins het redt.”
Als dit droomscenario werkelijkheid wordt, kan binnen vijf tot acht jaar een werkzaam vaccin op de markt zijn. “We moeten geduld hebben. Tot tweeduizend is te weinig geld besteed aan de ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen en vaccins. Het is hoopgevend dat deze eeuw de financiering van het onderzoek is verbeterd.”

Zo herkent u tbc

Anno 2008 houden weinig huisartsen en medisch specialisten bij een aanhoudende hoest rekening met de mogelijkheid van tuberculose. Hoe kunt u zelf de signalen van tbc herkennen? In het begin merkt u meestal weinig van de longinfectie. Wanneer de ziekte echter doorzet, ontwikkelt zich een hardnekkige hoest. Ook zou het kunnen dat u slijm opgeeft. Dit gaat vaak gepaard met vermoeidheid, lusteloosheid, koorts, gebrek aan eetlust en gewichtsverlies.
Tijdens hoesten en niezen komen de tuberkelbacteriën uit de longen naar buiten. Als dan een ander die bacteriën inademt, kan hij besmet worden. Bijvoorbeeld tijdens een gesprek, maar ook wanneer mensen gewoon in dezelfde ruimte zijn. Bijvoorbeeld tijdens een schoolfeest, een verjaardagsfeestje of op de sportclub. Bij ongeveer tien procent van de besmette personen veroorzaken de bacteriën na enige tijd of pas na jaren een ontsteking in (meestal) de longen. U kunt dus besmet zijn met tuberculose zonder dat u er iets van merkt. Vooral mensen met een verminderde weerstand en jonge kinderen lopen het risico ziek te worden na besmetting.

Grensoverschrijdend

In dezelfde periode voltrokken zich duizenden kilometers verderop ingrijpende veranderingen. De Berlijnse Muur viel, wat de aanzet gaf tot een golf van democratisering. Voormalige Oostbloklanden keerden hun gelaat naar het Westen. En juist deze ontwikkelingen geven ons nu alle reden om weer op onze hoede te zijn voor tbc.
“Tussen 1990 en 2005 is in Oost-Europa bijna een verdubbeling opgetreden van het aantal tbc-gevallen”, aldus Borgdorff. “Dit heeft alles te maken met geen of weinig gebruik van effectieve en mondiaal aanbevolen bestrijdingsmethoden.” En dit wordt weer grotendeels verklaard door de politieke overgangsfase die deze landen hebben doorgemaakt en nog steeds doormaken. Tot 1990 ging het in het Oostblok behoorlijk goed met de tbc-bestrijding. Maar met de ineenstorting van het communisme ging ook de openbare gezondheidszorg op de helling en ontstonden problemen. “Zoals het onvoldoende kunnen garanderen van medicijnen van goede kwaliteit. En niets is zo bevorderlijk voor het ontstaan van resistentie als het verstrekken van slechte middelen, of te weinig middelen.”

Roemenië, onze achtertuin

De toename van tbc lijkt zich inmiddels in de meeste landen van het voormalig Oostblok te stabiliseren. Maar door de uitbreiding van de Europese Unie zijn de risico’s in onze contreien toegenomen. “Ook de globalisering van de wereldeconomie versterkt het risico van een grensoverschrijdende tbc-epidemie.”

Op 18 maart, wereld-tbc-dag, zal ook in Europa weer de aandacht worden gevestigd op deze infectieziekte. En daar is alle reden voor. In 2005 stierven in het oostelijk deel van Europa en de landen van de voormalige Sovjetunie 66.000 mensen aan tuberculose. Er traden 445.000 nieuwe ziektegevallen op.
Vooral de verspreiding van medicijnresistente tuberculose is alarmerend. Er zijn in Europa bijna 70.000 mensen met tbc bij wie de beschikbare medicatie onvoldoende of niet langer werkt. Tachtig procent woont in landen als Estland, Kazakstan, Rusland, Oezbekistan en Roemenië. “Vooral dit laatst land is tamelijk dichtbij. Een derde van alle ongeveer 90.000 mensen met tbc in de Europese Unie woont in Roemenië.”

Opmars is te stuiten

Inmiddels is in Oost-Europa ook de nagenoeg onbehandelbare extensief-resistente tbc (XDR-tbc) in opmars: 11.000 mensen hebben XDR-tbc, een diagnose die maar weinig verschilt van een doodvonnis. “Daarnaast begint zich in sommige Oost-Europese landen een dubbele epidemie af te tekenen van tuberculose en HIV/aids. Beide ziekten verergeren elkaar.”
Toch is Borgdorff ervan overtuigd dat de opmars van tbc te stuiten is. De Europese Unie zal dan wel moeten bijspringen in haar eigen ‘achtertuin’ door hulp te bieden bij het trainen van gezondheidswerkers, gespecialiseerde laboratoria op te zetten en te versterken, goede medicijnen te garanderen en gedetineerden te beschermen. “Vooral in de Oosteuropese gevangenissen wordt tbc doorgegeven. Hulp van de EU bij preventie en indamming aan de bron is veel goedkoper dan afwachten tot in West-Europa een epidemie moet worden bestreden. Intussen is het wel zaak dat we ook híer het bestrijdingsapparaat op peil houden.”